Kế toán công nợ là gì và vì sao đối chiếu sớm đỡ cãi nhau về sau

Khách hàng báo đã chuyển đủ tiền, sổ bên mình vẫn ghi còn nợ 38 triệu. Sau nửa ngày lục lại mới thấy họ trả gộp ba hóa đơn trong một lần chuyển khoản, nội dung chỉ ghi số của một hóa đơn, và người nhập ngân hàng đã cấn trừ sai. Tình huống kiểu này xảy ra hằng tuần với người làm công nợ.

Kế toán công nợ (AR/AP accountant) là người theo dõi hai loại tài khoản: phải thu khách hàng (accounts receivable, tài khoản 131) và phải trả người bán (accounts payable, tài khoản 331). Việc chính là biết chính xác ai đang nợ công ty bao nhiêu, công ty đang nợ ai bao nhiêu, khoản nào đến hạn, khoản nào quá hạn.

1. Công việc cụ thể hằng tháng

Bên phải thu, mỗi hóa đơn bán hàng được ghi tăng công nợ khách hàng, mỗi khoản tiền về được cấn trừ đúng hóa đơn. Nghe đơn giản, nhưng khi khách trả một phần, trả gộp, trả trước tiền hàng hay được giảm giá sau bán hàng, việc cấn trừ đúng là thứ chiếm nhiều thời gian nhất. Cuối tháng, người làm công nợ lập báo cáo tuổi nợ (aging report), chia các khoản theo số ngày quá hạn: chưa đến hạn, quá hạn dưới 30 ngày, 30 đến 90 ngày, trên 90 ngày.

Bên phải trả thì ngược lại. Nhận hóa đơn nhà cung cấp, kiểm tra khớp với đơn đặt hàng và phiếu nhập kho (đối chiếu ba chiều, three-way match), ghi nhận công nợ, lên lịch thanh toán theo điều khoản hợp đồng. Trả sớm quá thì công ty mất vốn lưu động, trả trễ thì mất uy tín với nhà cung cấp hoặc bị phạt chậm trả.

Định kỳ, thường là cuối quý và cuối năm, công nợ gửi biên bản đối chiếu công nợ cho khách hàng và nhà cung cấp, để hai bên xác nhận cùng một số dư. Công ty có kiểm toán thì kiểm toán viên còn gửi thư xác nhận độc lập, nên số liệu lệch mà chưa giải thích được sẽ thành vấn đề.

Biên bản đối chiếu gửi tháng ba mà lệch thì còn sửa được, để tới tháng mười hai thì gần như phải đi đào lại cả năm.

2. Lệch số thường do đâu

Sau nhiều năm, mình thấy phần lớn chênh lệch công nợ rơi vào vài nguyên nhân quen thuộc. Mình liệt kê lại vì chúng hay gặp tới mức đáng nhớ:

– Tiền về được cấn trừ sai hóa đơn hoặc sai khách hàng, nhất là khi nhiều khách có tên gần giống nhau.

– Hóa đơn đã xuất nhưng bên kia chưa ghi nhận vì hàng chưa nhận đủ, hoặc ngược lại.

– Chiết khấu, giảm giá, hàng trả lại đã thỏa thuận nhưng một bên chưa lập chứng từ.

– Phí ngân hàng bị trừ vào số tiền chuyển, nên số tiền về ít hơn giá trị hóa đơn vài chục nghìn đồng.

– Chênh lệch tỷ giá với các khoản công nợ bằng ngoại tệ, hai bên dùng tỷ giá khác nhau.

Khi tìm chênh lệch, mình luôn bắt đầu từ thời điểm hai bên còn khớp nhau gần nhất, rồi so từng dòng phát sinh từ đó. Làm ngược từ số dư cuối thì rất dễ lạc.

Nếu bạn mới vào nghề và chưa nắm chắc tài khoản 131, 331 nằm ở đâu trong cả hệ thống, nên đọc lại phần kiến thức nền của nghề trước, vì công nợ chỉ dễ hiểu khi bạn thấy nó nối với doanh thu, tiền và hàng tồn kho thế nào.

3. Nhắc nợ là việc của ai

Ở nhiều công ty, kế toán công nợ không trực tiếp đi thu tiền nhưng là người phát tín hiệu. Báo cáo tuổi nợ được gửi cho phòng kinh doanh, kèm danh sách khách quá hạn để nhân viên phụ trách liên hệ. Với những khoản quá hạn lâu, kế toán gửi thư nhắc nợ hoặc thông báo công nợ bằng văn bản, có khi kèm đề xuất tạm dừng giao hàng cho đến khi khách thanh toán.

Phần này cần chút kỹ năng giao tiếp. Thư nhắc nợ nên ngắn, có số hóa đơn, ngày đến hạn, số tiền, số tài khoản nhận tiền. Không cần lời lẽ nặng nề. Phần lớn khách trả chậm không phải vì cố ý mà vì hồ sơ thanh toán bên họ bị kẹt ở đâu đó, và một email rõ ràng giúp họ đẩy nhanh.

Cuối năm, các khoản phải thu quá hạn lâu cần được xem xét trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi theo quy định. Kế toán công nợ là người cung cấp danh sách và hồ sơ chứng minh cho kế toán tổng hợp hoặc kế toán trưởng quyết định.

4. Công cụ và hướng đi tiếp

Công cụ quen thuộc nhất vẫn là phân hệ công nợ trong phần mềm kế toán (MISA, Fast, Bravo, hoặc module AR/AP của SAP) cộng với Excel. Mình hay dùng Pivot Table để tổng hợp tuổi nợ theo nhân viên kinh doanh và định dạng có điều kiện để tô màu các khoản quá 90 ngày.

Công nợ là phần hành hay được giao cho người mới, và mình nghĩ đó là chỗ học tốt. Bạn học được cách đọc hợp đồng, hiểu điều khoản thanh toán, làm việc với các phòng khác, và quen với tính kỷ luật của đối chiếu. Từ công nợ, nhiều người chuyển sang tổng hợp hoặc sang mảng kiểm soát tín dụng khách hàng (credit control) ở các công ty phân phối lớn.

— Hồng Nhung